Bu yaxınlarda mənə Yura yazdı – ailəsi ilə birlikdə hələ 90-cı illərin əvvəllərində Yeni Zelandiyaya köçmüş dostum və məktəb yoldaşım. Biz onilliklərlə görüşməmişik – bütöv bir insan ömrü qədər zaman keçib. Bəzən internetdə mənim yazılarımı oxuyur, amma bu dəfə qəfil qısa mesaj göndərdi: “Bəlkə bizim nəsil haqqında yazasan?.. Kim getdi, kim qaldı. Tamamilə fərqli talelər...”

Əvvəlcə adət etdiyim kimi cavab vermək istədim: “Burada yazılası nə var ki? Artıq hər şey deyilib”. Amma sonra başa düşdüm ki, məhz ən vacib olan şey hələ deyilməyib.

Çünki dünyanın müxtəlif yerlərinə səpələnmiş bakılıların hekayəsi təkcə bir şəhərin tarixi deyil. Bu, zamanın bir gün həyatlarını başqa bir yerdə yenidən qurmağa məcbur etdiyi insanların tarixidir.

Bir vaxtlar hər şey sabit və demək olar ki, əbədi görünürdü. Bir həyət. Bir məktəb. Eyni küçələr. Eyni sovet dünyası – eyni dəftərlər, həyət futbolu, yayda isti asfaltın qoxusu və mütləq qonşu qadının pəncərədən səslənən səsi: “Uşaqlar, səs salmayın!”

O zaman heç kim anlamırdı ki, bütöv bir dövrün son səhifələrində yaşayır.

Biz əmin idik ki, Bakı sadəcə yaşadığımız yerdir. Sonradan məlum oldu ki, bu şəhər dünyanı hiss etməyimizin xüsusi forması imiş.

Sonra tale qəfil “dünyaya səpələ” düyməsini basdı.

Biri gedib Oklendə düşdü və üzüm yetişdirməyə başladı. Vaxtilə məktəb tənəffüslərində “Neftçi” barədə mübahisə edən adam indi torpaq növləri və Yeni Zelandiyanın iqlimi haqqında danışır.

Başqası Almaniyada mühəndis oldu və indi alman dilində vaxtilə azərbaycanca danışdığından daha sürətlə danışır.

Üçüncüsü isə heç bir ölkəyə alışa bilmədi və bütün ömrünü daxilindəki “müvəqqəti dayanacaq” hissi ilə yaşayır.

Kimsə uşaqlıq dilini ailə yadigarı kimi qoruyub saxlayıb. Kiminsə övladları isə artıq “Bakı” sözünü izah edilməsi mümkün olmayan intonasiya ilə tələffüz etmir – o intonasiyanı yalnız miras almaq olar.

Və burada ən vacibi uğurun bəsit mühasibatına düşməməkdir: kim daha çox qazandı, kim daha yaxşı yerləşdi, kim “həyatı uddu”. Belə söhbətləri adətən toylardakı qohumlar və şərhlərdəki təsadüfi adamlar sevirlər.

Əslində mühacirətin əsas mövzusu heç də uğur deyil.

Əsas mövzu uyğunlaşmanın qiymətidir. Başqa bir mədəniyyətdə ürəkdən gülməyi öyrənməyin qiyməti. Öyrəşdiyin mühitin itirilməsinin qiyməti. Daxili parçalanmanın qiyməti – sənin bir hissən bu günlə yaşayır, digər hissən isə həmişəlik haradasa köhnə çinarın yanındakı həyətdə qalıb.

Müasir dünya getdikcə iki evi olan, amma əslində bu evlərdən heç birinə tam aid olmayan insanlar yaradır.

Bu mənada bakılılar heç də istisna deyillər. XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəli milyonlarla insanı eyni anda iki dünyanın sakininə çevirdi. İnqilabdan sonrakı İran mühacirətini, ukraynalı qaçqınları, Afrikadan miqrasiyanı, son illərin rusiyalı mühacirlərini – yəni evdən uzaqda həyatı yenidən qurmağa məcbur olmuş bütün insanları xatırlamaq kifayətdir.

Bəzən elə gəlir ki, XXI əsr – bəşəriyyətin hava limanındakı dövrüdür.

Çamadanlarla, sənədlərlə, ləhcələrlə və əbədi sualla:
Bəs indi bizim evimiz haradır?

Amma ən maraqlısı odur ki, mühacirəti təkcə gedənlər yaşamadılar.

Qalanlar da müəyyən mənada mühacirə çevrildilər.

Şəhər dəyişdi. Həyətyanı məkanlar yox oldu. Qonşular dağılıb müxtəlif yerlərə köçdülər. Köhnə dükanların yerini şüşədən, betondan hazırlanan və “Bulka dükanı” sözü ilə böyümüş adamın adını çətinliklə tələffüz etdiyi qəhvəxanalar aldı.

Bəzən insan fiziki olaraq heç yerə getməyib, amma onun dünyası yenə də yoxa çıxıb.

Və məhz burada artıq yaddaşın fəlsəfəsi başlayır.

Niyə insanlar 30–40 ildən sonra sinif yoldaşlarını axtarmağa başlayırlar?

Niyə mühacir ölkəni yox, qoxuları qoruyub saxlayır?

Niyə insan yaddaşı inadla dövlət rəmzlərini deyil, həyətin səsini, qonşuların intonasiyasını, bazardakı pomidorun dadını və Xəzərdən gələn axşam küləyini geri qaytarır?

Yəqin ona görə ki, insan yaddaşı ümumiyyətlə qəribə şəkildə qurulub. O, tarixləri pis xatırlayır, amma çay stəkanındakı qaşığın səsini mükəmməl formada yadda saxlayır.

Bakı yaddaşı isə xüsusilə inadkardır. O, çoxdillidir.

O, eyni anda bir neçə intonasiya ilə danışır. O, azərbaycanlının, rusun, yəhudinin, erməninin və ləzginin futbol, musiqi və siyasət haqqında mübahisə edib, beş dəqiqə sonra birlikdə çay içə bildiyi həyətləri xatırlayır.

Bu gün həmin dövrü ya həddindən artıq pafosla, ya da həddindən artıq siyasiləşdirilmiş şəkildə xatırlayırlar. Halbuki o zaman bu, insanların əksəriyyəti üçün tamamilə təbii idi. Heç kim “Yaşasın multikulturalizm” şüarı ilə gəzmirdi. İnsanlar sadəcə yanaşı yaşayırdılar.

Və bəlkə də məhz buna görə mühacirlər çox zaman yaddaşında artıq mövcud olmayan şəhəri qoruyub saxlayır.

Bugünkü real Bakını – səs-küylü, yeni və dəyişmiş Bakını deyil.

O daxilindəki şəhəri qoruyur: orada hələ də müəyyən ağaclar, müəyyən həyət və Xəzərin müəyyən qoxusu yaşayır.

Yaddaş ümumiyyətlə çox pis tarixçidir. Amma əvəzində böyük rəssamdır.

Bəzən mənə elə gəlir ki, bizim nəsil Bakını köhnə fotoşəkil kimi pul kisəsində gəzdirir: şəkil çoxdan sürtülüb, küncləri qatlanıb, rəngləri solub – amma onu atmaq mümkün deyil.

Və indi Yura mənə Yeni Zelandiyadan yazır. Aramızda okeanlar, fərqli fəsillər və yəqin ki, artıq fərqli vərdişlər var. Amma biz ikimiz də eyni məktəbi, eyni küçələri, eyni ağacları xatırlayırıq.

Və birdən qəribə bir şeyi anlayırsan.

Bəlkə də əsl vətən təkcə ərazi deyil.

Əsl vətən – eyni keçmişi xatırlayan insanlardır…