Hər il ailələrdə eyni söhbət təkrar olunur:
– Əgər onsuz da repetitor tuturuqsa, niyə məktəbə pul ödəyirik?
– Repetitor daha yaxşı izah edirsə, onda məktəb nəyə lazımdır?
– Bəlkə problem müəllimlərdə yox, sistemdədir?

Cəmiyyətdə mütəmadi müzakirələr meydana çıxır: məktəb baza verir, repetitor isə nəticə.
Repetitorlar imtahanlara daha tez hazırlaşdırırlar, amma həyata nadir hallarda.
Müəllim 25–30 nəfərlik siniflə işləyir, repetitor isə bir və ya bir neçə şagirdlə.

Bu fikirlərin hər biri müəyyən mənada doğrudur. Amma onlar səbəblərdən yox, nəticələrdən danışır. Üstəlik, artıq hətta özəl təhsil də əlçatan olmaqdan çıxır: Bakıda özəl məktəblərdə illik təhsil haqqı bir neçə min manatdan on minlərlə manata qədər dəyişir. Lakin yüksək qiymət də şagirdin materialı anlamasına və müstəqil düşünməsinə zəmanət vermir. Bu isə bir daha baş verənlərin sistemli xarakter daşıdığını göstərir.

Əsas problem sadədir: məktəb bilik öyrədir, amma bugünkü dünya bu bilikləri tətbiq etmək bacarığı tələb edir.
Biz əzbərləyirik, amma çox vaxt anlamırıq.
Məktəb vicdanla “bu nədir?” sualına cavab verməyi öyrədir, amma “və bu həyatda mənə nə üçün lazımdır?” sualına çox nadir hallarda cavab verir.
Məsələləri həll edirik, amma nadir hallarda niyə məhz belə olduğunu izah edirik.

Nəticədə repetitor məktəbi “daha dərindən” öyrətdiyinə görə əvəz etmir, daha məqsədyönlü olduğuna görə əvəz edir.
O “ümumiyyətlə” yox, konkret imtahana hazırlayır.
Sistem bunu təşviq edir. Uşaqlar uyğunlaşır. Valideynlər pulunu ödəyir.

Bunu dəyişmək mümkündürmü? Mümkündür.
Amma yalnız o halda ki, məktəb repetitoru təqlid etməyə çalışmasın, ondan daha yaxşı olsun.

Bir sıra Avropa ölkələrində məktəb təhsili sistemlərinin təhlili rəqabətdən çəkinməyən məktəbin necə görünə biləcəyini göstərir.
Biz artıq başqa ölkələrdə işləyən real tədris modellərindən danışırıq. Onlar bizdə də işləyə bilər – ona görə yox ki, “qonşuda ot həmişə yaşıl görünür”, ona görə ki, həmin ölkələr bizim indi mübahisə etməyə başladığımız problemi artıq həll ediblər: uşaqlar təkcə formulu bilməli deyillər, niyə dərsə gəldiklərini anlamalıdırlar.

Bu gün internet və Google sayəsində bir çox şeyi əzbərləməyə və yadda saxlamağa ehtiyac yoxdur. Məlumatı soruşmaq və dərhal almaq mümkündür. İnternet artıq yaddaşı əvəz edir, amma beyni əvəz etmir. Formulu bir saniyəyə tapmaq olar, amma onunla nə etmək lazım olduğunu anlamaq – artıq başqa fəndir və bu fənn hələlik dərs cədvəlində yer almır.

Biz demirik ki, məktəbdə qanunları və formulları öyrənmək lazım deyil. Lazımdır. Amma onları daha qısa izah etmək, sonra isə konkret nümunələr üzərində dəqiqləşdirmək olar.

Aşağıda təqdim olunanlar nə xəyaldır, nə də “hesabat xatirinə” aparılan eksperiment. Bunlar real tədris modelləridir.

1) Tarix – əzbərləmə ilə yox, araşdırma ilə
Bizdə necə olub və hələ də çox vaxt necədir: 30 tarix əzbərlə → imtahan ver → unut.
Nəticədə tarix keçmiş haqqında söhbətə yox, rəqəmləri yadda saxlamaq üzrə idman məşqinə çevrilir. Tarixlər yaşayır, məna itir.

Necə olmalıdır: şagird bir tarixi hadisə seçir, səbəbləri və nəticələri araşdırır, nəticələrini sinifdə təqdim edir.
Bu nə verir: uşaqlar anlayırlar ki, bu hadisə niyə baş verib və ölkəni necə dəyişib. Yaddaşda tarix yox, məna qalır.

Finlandiyada belə yanaşma tətbiq olunur – və nədənsə işləyir...

2) Cəbr – həyat üçün alət kimi
Necə idi: 3x – 14 = 25 tənliyini həll et.
Necə olmalıdır: “Sən mini-biznes açmaq istəyirsən. Gəlir və xərclər üçün formul qur. Zərərsiz işləyəcəyin nöqtəni tap”.

Bu nə verir: şagird qəflətən başa düşür ki, tapşırıqdakı “hiyləgər X” dərslikdəki canavar yox, tamamilə real gəlir və ya xərclərdir.
Formullar cəza olmaqdan çıxır, faydalı alətə çevrilir. Riyaziyyat dəftərdən çıxıb reallığa keçir.

3) İmtahanda – fikir olmalıdır, təxmin etmək yox
Necə idi: test, işarələr, əzbərlənmiş şablonlar.
Necə olmalıdır: “Məktəbdə hansı fənni dəyişərdiniz və niyə?” adlı mini-esse (200 söz).

Bu nə verir: məntiq, arqumentasiya, fikri ifadə etmək bacarığı qiymətləndirilir.
İmtahanda “Düz işarəni tap” prinsipi yalnız bir bacarığı inkişaf etdirir – düz işarəni tapmağı. Təəssüf ki, həyat bu cür interfeyslə işləmir.
Bu isə həqiqətən universitetdə və həyatda lazım olacaq bacarıqlardır.

4) Kimya və fizika – bir “düz cavab” yox, müxtəlif həll yolları
Necə idi: formulu öyrən və təkrarla.
Necə olmalıdır: “Əlinizin altında olan materiallardan su filtri yığın və niyə işlədiyini izah edin.”

Bu nə verir: biri kömürdən istifadə edir, digəri qumdan – və əgər mexanizmi anlayırlarsa hər ikisi haqlıdır,.
Burada vacib olan kömürün nə qədər səliqəli düzülməsi yox, suyun niyə süzüldüyünü anlamaqdır. Formul sehrli söz deyil, izahdır.

Bu da məhz mühəndis təfəkkürüdür.

5) Repetitora alternativ – məktəbdə layihə əsaslı mini-qruplar
Məsələn, artıq Estoniyada işləyən format:
6–8 şagird → tapşırıq → müzakirə → rollar → həll.

Bu, daha ucuzdur, daha əlçatandır və fərdi öyrədilməsi mümkün olmayan bacarıqları formalaşdırır.

Amma bir mühüm həqiqət var.
Bütün bunları birdən-birə və hər yerdə tətbiq etmək demək olar mümkün deyil.
Müəllimlər həddindən artıq yüklənib. Proqramlar sıxdır. Siniflər böyükdür.
Bütün sistemi “bazar ertəsindən başlayaraq” dəyişməyi xahiş etmək utopiyadır.

Məktəbi yox, ali məktəblərə qəbul qaydalarını dəyişirik

Baza imtahanı – hamı üçün (indiki kimi, amma bir qədər sadə).
Əlavə imtahan – ən yaxşılar üçün.

Təhsilə çıxış ədalətli qalsın deyə, əsas imtahan belə olmalıdır:
• orta çətinlik səviyyəsində;
• tamamilə məktəb proqramına əsaslanan;
• olimpiada tipli suallar və “tələ qurulmadan”.

Bu – həddir. Qapıdır. Şansdır.

Amma tibbə, süni intellektə, pedaqogikaya, beynəlxalq münasibətlərə və digər tələbatlı ixtisaslara müsabiqə yaranarsa – əlavə seçim mərhələsi işə düşür:
• mini-tədqiqat və ya real vəziyyətin təhlili;
• praktik, qeyri-standart tapşırığın həlli;
• arqumentləşdirilmiş mövqeyə əsaslanan esse;
• test üzrə “təxmin” yox, nəticə formalaşdırmaq bacarığı.

Və ən maraqlı məqam burada başlayır. Bu sistemdə repetitor haradadır? O artıq şagirdi sadəcə imtahana “sürüyüb aparmaq”la kifayətlənə bilməyəcək.
Ona düşünməyi, məntiqi, arqumentasiyanı, anlamanı öyrətmək məcburiyyəti yaranacaq.

Məktəblər isə rəqabətdə uduzmamaq üçün layihə tapşırıqlarını özləri tətbiq etməyə başlayacaqlar.

Çünki əks halda məzunlar artıq universitetə qəbul mərhələsində uduzacaqlar. Şagirdlər əzbərləməyi dayandıracaq. Anlamağa başlayacaqlar.

Amma məktəb həqiqətən də əzbərləməni yox, anlamanı öyrətsə belə, başqa sual yaranır: məzunu universitetdə nə gözləyir?

Biz son illər ali təhsildə “irəliləyiş” haqqında tez-tez eşidirik, amma bu “irəliləyiş” nə beynəlxalq reytinqlərdə, nə də elmi nəşrlərdə görünmür.
Formal islahatlar aparılır, lakin mahiyyət etibarilə sistem hələ də köhnəlmiş modeli təkrar istehsal edir: köhnə sillabuslar, dəyişməz mühazirələr və yadda saxlamağın üstünlüyü.

Belə mühitdə düşünmək motivasiyası tez sönür.
Və yenidən repetitor lazım olur – artıq məktəb üçün yox, “diploma birtəhər çatmaq” üçün.

Ona görə də məktəbdə və qəbul qaydalarında dəyişiklik yalnız o halda məna kəsb edir ki, universitet bu məntiqin davamına çevrilsin – imitasiyanın növbəti mərhələsi deyil, azadlıq, məsuliyyət və real intellektual inkişaf məkanı olsun.

Məktəb təhsilində dəyişikliklərə sabahdan başlamaq olar

Biz sistemi dağıtmağa borclu deyilik – onu yenidən tənzimləmək mümkündür:
• daha az “əzbərlə” → daha çox “anla”
• daha az “düz cavab” → daha çox “niyə belədir”
• daha az “təkbaşına” → daha çox “birlikdə həll edirik”

Dünya artıq çoxdan paraqrafı danışmaq bacarığına görə pul ödəmir.
O, anlamaq, tətbiq etmək və cibində köçürmə kağızı olmadan izah etmək bacarığına pul ödəyir.

Belə məktəb repetitorlarla mübarizə aparmayacaq. Onların bəziləri yenə də lazım olacaq.
Amma əsas odur ki, belə məktəb imtahanlara yox, uşaqlara lazım olacaq.