Xalqların tarixini yalnız kitablarda deyil, bayramlarda da görmək mümkündür. Onlarda adətlər, xarakter və hətta müəyyən mənada milli fəlsəfə əks olunur.

Bizim regionda bu baxımdan iki bayram xüsusilə seçilir: Novruz və Ramazan. Onlar bir-birindən çox fərqlidir, lakin birlikdə Şərq mədəniyyətinin heyrətamiz tarazlığını – həyat sevinci ilə ruh intizamı arasındakı balansı – dəqiq şəkildə əks etdirir.

Novruz bir çox dövlətlərdən və dinlərdən daha qədim bayramdır. O, minilliklər boyu qeyd olunur. Onun mənası sadə və əbədidir: bahar, yenilənmə və həyatın yeni dövrü.

Lakin hər xalq bu qədim bayrama öz adətlərini və kiçik mədəni “detallarını” əlavə edib.

Məsələn, Azərbaycanda Novruza hazırlıq əvvəlcədən – bütöv bir ay ərzində aparılır. Bayramdan əvvəlki dörd çərşənbə təbiət ünsürlərinə həsr olunur: torpaq, külək, su və od. Kulminasiya isə tonqal üzərindən tullanmaqdır. Rəsmi olaraq bu, təmizlənmə rəmzidir, amma praktikada həm də qışın qəti şəkildə başa çatdığını yoxlamaq və bir az “şıltaqlıq etmək” üçün yaxşı fürsətdir.

Bu günlərdə Bakıya nəzər saldıqda bayramın fəlsəfəsi bazarlarda da aydın hiss olunur. Novruzdan bir neçə gün əvvəl bazarlar və marketlər canlanır: qoz-fındıq, quru meyvələr və şirniyyatlarla dolu piştaxtalar, göy-göyərti dəstələri, səməni, rəngarəng paxlava qutuları...

Satıcılar deyir ki, qiymətlər “baharla birlikdə bir qədər artıb”, amma bu, alıcıları nadir hallarda dayandırır – axı bayram bolluğu ilə seçilməlidir. Belə günlərdə Bakı bazarları sanki teatrı xatırladır: səs-küylü, ətirli və son dərəcə nikbin.

Maraqlıdır ki, hər iki bayram – səs-küylü Novruz da, daha ciddi Ramazan da – sonda eyni məqsədə xidmət edir: insanları bir masa ətrafında birləşdirir. Sadəcə biri bunu sevinc vasitəsilə edir, digəri isə səbir yolu ilə.

İranda isə bayramın əsas simvolu “haft-sin” süfrəsidir – “s” hərfi ilə başlayan yeddi əşya. Bu, bütöv bir fəlsəfi kompozisiyadır: inkişaf, sağlamlıq, səbir, rifah. Bəzən belə təsəvvür yaranır ki, iranlılar baharı təkcə gözəl deyil, həm də düşünülmüş şəkildə qarşılayırlar.

Mərkəzi Asiya ölkələrində – məsələn, Qazaxıstan və Qırğızıstanda – bayram “Naurız” adı ilə tanınır. Burada yeddi inqrediyentdən hazırlanan xüsusi yemək – naurız-kozhe (Novruzun bayram şorbası) bişirilir. Bu yemək bolluğun rəmzi sayılır. Müasir dillə desək, bu, sanki qədim dövrlərdən gələn bir mesajdır: “qoy həyatda hər şey kifayət qədər olsun”.

Özbəkistanda isə əfsanəvi sumalak hazırlanır – cücərdilmiş buğdadan bişirilən şirin kütlə. Onu böyük qazanlarda bütün gecə boyu qaynadırlar. Bu proses kollektiv şəkildə həyata keçirilir: insanlar uzun taxta kürəklərlə qarışdırır, söhbət edir, hekayələr danışırlar. Əslində, bu, dünyada ən qədim “komanda quruculuğu” üsullarından biridir.

Türkiyədə Novruz daha sakit şəkildə qeyd olunur, lakin yenə də bahar və yenilənmə bayramı kimi yadda saxlanılır.

Ramazan isə tamamilə fərqli mahiyyətə malikdir. Bu bayram artıq təbiət yox, insanla bağlıdır. İslam ənənəsində orucluq ayı insanı özünə nəzarətə, səbrə və başqalarına diqqətli olmağa öyrədir.

Lakin burada da həyat özünəməxsus çalarlar qatır.

Məsələn, Türkiyədə gecələr küçələrdə dolaşan təbilçilər sübhə yaxın insanları sahura – imsakdan əvvəlki yeməyə oyadırlar. Bu, nadir hallardandır ki, insan səhər saat dörddə oyadılmasına sevinir.

Azərbaycanda isə ayın mühüm hissəsini ailəvi iftarlar təşkil edir – orucdan sonrakı axşam süfrələri. Masadakı yeməklərin sayına baxanda bəzən belə təsəvvür yaranır ki, insanlar gün boyu yalnız axşam ailənin kulinariya imkanlarını nümayiş etdirmək üçün oruc tutublar.

Bakıda Ramazan günlərində bu ənənə şəhər həyatında da aydın hiss olunur. Axşam saatlarında kafe və restoranlar ailə və dostlarla dolur, bir çox məkanlar xüsusi iftar menyuları təqdim edir, ehtiyacı olanlar üçün təşkil edilən xeyriyyə süfrələri isə adi hala çevrilir. Oruc təkcə şəxsi intizam deyil, həm də bir süfrə arxasında hər kəs üçün yer olmalı olduğunu xatırladan çağırışdır.

İranda Ramazan daha sakit və təfəkkürə yönəlmiş ab-havada keçir – dini tərəfə və ailə ənənələrinə daha çox diqqət yetirilir.

Nəticədə maraqlı mənzərə yaranır.

Novruz xatırladır ki, həyatı qeyd etmək lazımdır.
Ramazan isə öyrədir ki, onu anlamaq və dərk etmək vacibdir.

Bir bayram insana deyir: evini yenilə, bir toxum ək, tonqal qala.
Digəri isə səslənir: daxilinə bax, səbirli ol və çətin vəziyyətdə olanlara kömək et.

Və bəlkə də məhz bu vəhdətdə – bir az qədim hikmət, bir az mənəvi intizam və çoxlu insan istiliyində – bayramlarımızın özünəməxsus ab-havası formalaşır.

Odur ki, ən sadə və ən doğru sözü demək qalır:

Bayramlarınız mübarək – həm Novruzunuz, həm Ramazanınız! Qoy evinizdə istilik, ruhunuzda rahatlıq olsun, yeni ildə isə narahatlıqlardan daha çox işıq olsun.