Serbiya Prezidenti Aleksandar Vuçiç Pink TV-yə müsahibəsində ABŞ-ın yaxın 48 saat ərzində İrana hücum edəcəyini gözlədiyini bəyan edib.

Serbiya lideri mümkün hücumu ABŞ-da seksual cinayətlərdə ittiham olunan maliyyəçi Ceffri Epşteynin dosyesinin açıqlanması ilə əlaqələndirib.

“Monika Levinski məsələsində olduğu kimi belə cəfəngiyatlar ortaya çıxanda, kimisə bombalamağa başlayırlar. Qərarların sürətlənəcəyinə isə demək olar, əminəm”, – Vuçiç bildirib.

Bu arada İran İslam Respublikasının ali rəhbəri Əli Xamenei ABŞ-ın İrana qarşı hərbi aqressiyasının iki ölkə arasında məhdudlaşmayacağını və regional səviyyəli genişmiqyaslı müharibəyə çevrilə biləcəyini bəyan edib.

Onun sözlərinə görə, Vaşinqton mümkün hərbi əməliyyatların nəticələrini dərk etməlidir. “Amerikalılar bilməlidirlər ki, əgər müharibəyə başlasalar, bu dəfə regional səviyyəli müharibə olacaq”, – Tasnim agentliyi Xameneinin bəyanatından sitat gətirir.

İran lideri həmçinin ölkə əhalisini ABŞ Prezidenti Donald Trampın Yaxın Şərqə əhəmiyyətli hərbi qüvvələrin göndərilməsi ilə bağlı açıqlamalarına uymamağa çağırıb.

“Biz müharibə başlamırıq və heç bir ölkəyə hücum etməyə can atmırıq. Lakin İran xalqı hər hansı aqressiyaya və bizə zərər vurmağa cəhd edən hər kəsə sərt cavab verəcək”, – o vurğulayıb.

Beləliklə, İran ətrafında yeni müharibə riskinin əvvəlki səviyyədə qaldığı görünür. Lakin məsələ bununla bitmir. Xamenei belə bir ssenaridə müharibənin regional xarakter ala biləcəyini açıq şəkildə bəyan edir. Azərbaycan isə İranla kifayət qədər uzun quru sərhədinə malikdir və tərəflər arasında münasibətlərin hər zaman sabit və problemsiz olduğunu demək çətindir.

Mümkün hərbi qarşıdurmanın regional müharibəyə çevrilməsi real təhlükədirmi? Hadisələrin belə inkişafı ölkəmiz üçün hansı risklər yarada bilər?

Pressklub.az-ın suallarına Strateji Təhlil üzrə Ekspert Mərkəzinin (STEM) direktoru Orxan Yolçiyev cavablandırıb.

Onun sözlərinə görə, hazırda İran ətrafında həm daxili, həm də xarici siyasət müstəvisində olduqca ciddi böhran müşahidə olunur.

“Görünür, Prezident Trampın manevr imkanları daralıb. Çünki iqtisadi həssaslıq, regiondakı hərbi reallıqlar, daxili siyasi təzyiq və artan etimad problemi bir-biri ilə daha sıx şəkildə əlaqələnib. Hərbi və iqtisadi çətinliklərlə yanaşı, qlobal mediada Epşteyn işi ətrafında müzakirələrin yenidən gündəmə gəlməsi əlavə siyasi problem yaradıb. Tramp administrasiyası vəziyyəti nəzarətdə saxlaya bilmir, xarici siyasət riskləri ilə reputasiya zəifliyinin birləşməsi isə onun strateji çevikliyini azaldıb.

Adətən eskalasiya hakimiyyəti möhkəmləndirmək aləti kimi istifadə olunur. Hazırda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin zərbə qrupları artıq İran sərhədləri yaxınlığında və Fars körfəzi ölkələrində yerləşdirilib. İranın özündə də raket bölmələri və hava hücumundan müdafiə sistemləri hazırlıq vəziyyətinə gətirilib, regional proksi qüvvələr isə yüksək döyüş hazırlığına keçirilib. İran bəyan edir ki, hücum olacağı təqdirdə təkcə müdafiə olunmayacaq, həm də Hörmüz boğazının bağlanması da daxil olmaqla cavab tədbirləri zəncirini işə salacaq. Münaqişənin regional miqyas alacağı ilə bağlı ciddi narahatlıqlar var.

Bu artan böhran “idarə olunan təzyiq” yanaşmasından açıq eskalasiyaya keçidi sürətləndirə bilər.

İranın daxili vəziyyəti də ağırdır: etirazlar minlərlə mülki şəxsin ölümü ilə nəticələnib, iqtisadiyyat faktiki çöküş vəziyyətindədir (inflyasiya 45–50 faiz civarındadır), repressiyaların sərtləşməsi isə rejimin legitimliyini sarsıdır. Xarici təzyiqlə birlikdə bu amillər rejimi daxildən zəiflətmək cəhdləri üçün zəmin yaradır.

Hazırkı hərbi dislokasiya – İran sərhədləri yaxınlığında təxminən 60–70 min hərbçi, Birləşmiş Ərəb Əmirliklər, Qətər və İordaniyadakı bazalar, aviadaşıyıcılar və esmineslər – artıq sadəcə çəkindirmə həddini aşaraq quru əməliyyatı hazırlığı mərhələsinə yaxınlaşır. Vaşinqton strateji hədəflərin vurulması üçün logistik zəncir qurub.

Bəzi dairələr bu eskalasiyanı diqqəti Epşteyn işindən yayındırmaq cəhdi ilə əlaqələndirsə də, daha real ehtimal ABŞ və İsrailin İran problemini birdəfəlik həll etmək fürsəti gördükləri ilə bağlıdır. İran hazırda zəifləyib: şiə “müqavimət oxu” faktiki olaraq dağıdılıb, nüvə proqramı ötən yay ciddi zərbə alıb. Ancaq raket proqramı qalır. Onu da unutmaq olmaz ki, İranda hakimiyyət prezidentlə yanaşı, gündəliyi müəyyən edən nüfuzlu hərbi strukturlar arasında bölüşdürülüb”, – analitik xatırladıb.

Onun sözlərinə görə, ciddi eskalasiya baş verərsə, İran bütün regionu xaosa sürükləməyə cəhd göstərə bilər.

“Əsas risk Hörmüz boğazıdır. Dünya neft bazarının təxminən 20 faizi və mayeləşdirilmiş təbii qazın əhəmiyyətli hissəsi məhz bu marşrutdan keçir. İstənilən hərbi əməliyyat təchizatın neft qiymətlərinin artmasına gətirib çıxaracaq. Çünki fyuçers bazarları təchizatın pozulmasından əvvəl riskə reaksiya verməyə başlayırlar. 

Enerji daşıyıcılarının bahalaşması ABŞ-da inflyasiyaya birbaşa təsir göstərəcək. İranın isə əhəmiyyətli strateji gücü var: hərbi infrastrukturu ölkə ərazisinə səpələnib və yeraltı istehkamlarla qorunur. Nəticə əldə etmək üçün ABŞ uzunmüddətli və bahalı əməliyyatlar aparmalı olacaq. Hazırda üç aviadaşıyıcı zərbə qrupu, F-35 və F-18 qırıcıları, strateji bombardmançılar daxil olmaqla böyük qüvvələr cəmləşdirilib və bu resursları uzun müddət gözləmə rejimində saxlamaq həm maliyyə, həm də siyasi baxımdan çətindir.

Azərbaycan üçün mövcud vəziyyət ciddi risklər yaradır. Prezident İlham Əliyev Prezident Pezeşkianla söhbətində mümkün eskalasiyanın İran sərhədlərini aşaraq regiona yayılması ilə bağlı narahatlığını ifadə edib. Xaos şəraitində terror qruplarının fəallaşması ehtimalı da istisna deyil.

Azərbaycan üçün əsas təhlükələr bunlardır:
• Kütləvi miqrasiya: İranın azərbaycanlıların yaşadığı bölgələrə zərbələr endiriləcəyi halda minlərlə insan şimala – Azərbaycan Respublikasına üz tuta bilər. Etirazlar zamanı həlak olanların sayı artıq 5–30 min arasında qiymətləndirilir.
• İnfrastruktur riski: Xəzər dənizindəki neft-qaz yataqları, eləcə də Azərbaycanın elektrik stansiyaları risk zonasına düşə bilər.
• Hibrid müharibə: Ölkənin qəsdən enerji təchizatının kəsilməsi və enerji şəbəkələrindən ayrılması cəhdləri mümkündür.

ABŞ yüksək xərclərlə üzləşir, İran isə Rusiya və Çinin dəstəyi fonunda uzunmüddətli təzyiqə hazırlaşıb. Bu kontekstdə Epşteyn işinin yenidən informasiya gündəminə çıxması administrasiyaya inamı zəiflədir. Əgər eskalasiya daxili qalmaqallardan diqqəti yayındırmaq cəhdidirsə, “yayındırıcı müharibə” nəzəriyyəsinə görə, bu, son dərəcə risklidir. Tarixi təcrübə göstərir ki, belə cəhdlər xüsusilə uğursuz əməliyyatlar və ya ağır iqtisadi nəticələr fonunda əks effekt verə bilər”, – Yolçiyev vurğulayıb.

Rauf Orucov