Dünyanın müxtəlif guşələrində – həm bizdən çox uzaqda, həm də sözün coğrafi mənasında lap yaxınlığımızda – 2026-cı ili səciyyələndirən gərgin və sarsıdıcı hadisələr baş verir. Bu hadisələr fonunda belə bir təəssürat yarana bilər ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesi “unudulub”, haradasa kölgədə qalıb.

Lakin hərbi əməliyyatlardan, sosial təlatümlərdən və digər ictimai kataklizmlərdən fərqli olaraq, sülh prosesi təkcə vaxt deyil, həm də nisbi informasiya sakitliyi, məqsədə doğru mərhələli və sakit şəkildə fəaliyyət göstərmək imkanı tələb edir. Bu baxımdan, sülh gündəminin zahirən “kölgəyə çəkilməsi” tamamilə təbiidir.

Eyni zamanda, bir sıra məqamlar (cəmiyyətlərimizin düşə biləcəyi “tələlər”) mövcuddur ki, məhz onlara diqqəti yönəltmək istərdim:

1) Sülh prosesi ilə bağlı şişirdilmiş gözləntilər

Həm erməni, həm də Azərbaycan cəmiyyətinin müəyyən hissəsində sülh prosesinə dair olduqca böyük gözləntilər müşahidə olunur. İnsanlar təkcə müqavilənin mümkün qədər tez imzalanmasını, xalqlarımız arasında düşmənçilik səhifəsinin bağlanmasını istəmirlər, onlar real olaraq düşünür və gözləyirlər ki, bütün bunlar çox qısa müddətdə baş verəcək. Onların təsəvvür edirlər ki, demək olar hər gün Ermənistan–Azərbaycan sülh gündəmində nəsə olmalıdır: ya sərhədyanı ərazilərin daha bir neçə kilometri demarkasiya edilməlidir, ya Bakıya və ya İrəvana növbəti sülhməramlı qrup gəlməlidir, ya da məmurlar hansısa məsələ üzrə yeni sənəd imzalamalı, görüş keçirməli, tədbir təşkil etməlidirlər… Nəticədə isə tez-tez məyusluq və pessimizm vəziyyətinə düşürlər: bircə həftəlik zahiri sakitlik kifayətdir ki, “gileylənməyə”, sülhün olmayacağını deməyə, hər şeyin mənasız olduğunu, hamının prosesi yalnız imitasiya etdiyini iddia etməyə başlayırlar və s.

Anlamaq lazımdır ki, hətta iki insan arasında münasibətlərin sadəcə normallaşdırılması belə xeyli vaxt tələb edir – təkcə keçmiş düşmənlə dinc yanaşı yaşamağın praqmatikliyini dərk etmək yox, bunu qəbul etmək də lazımdır. İnsan şüuru – dəyişiklikləri sevməyən, müəyyən mənada inersiyası olan mexanizmdir və o, yeni reallığa, yeni həyat tərzinə uyğunlaşmalıdır. Onilliklər boyu “biz–onlar” formatında yaşamış xalqlar və dövlətlər arasında sülhün qurulmasından danışırıqsa, burada daxili “mətbəxinin” inersiyası və danışıqların məxfiliyinin dəfələrlə artdığını qəbul etməliyik.

2) Ayrı-ayrı insidentlər və təxribatlar

Postmünaqişə cəmiyyətləri üçün bu hallar təbiidir: onlar sistemlidir, qəsdən törədilir, təhlükəlidir və mütləq reaksiya tələb edir.

Onilliklər ərzində bir-birinə qarşı nifrət təbliğatının aparılması, metodik şəkildə “düşmən obrazı”nın yaradılması nəticəsində dinc yanaşı yaşamağa hazır olmayan bütöv nəsillər formalaşıb. İctimai həyatın müxtəlif sahələrində (məmurlar, müəllimlər, KİV nümayəndələri, QHT-lər) karyeralarını məhz bu prosesdə fəal iştirak sayəsində quran “təbliğat” işçilərindən ibarət böyük ordu yaranı. Minlərlə məqalə, dissertasiya yazılıb, nifrət dili onlar üçün millətlərarası ünsiyyətdə adi dilə çevrilib. Hətta təhsil və elmi dairələrdə də digər xalq haqqında alçaldıcı tonda danışmaq, “gəlmə”, “köçəri barbarlar”, “soykökü bilinməyən səfil dəstəsi” kimi epitetlər işlətmək norma halını alıb. Əgər münaqişənin əvvəlində bu yanaşma ziyalıların bir qismini narahat edirdisə, zamanla onlar da buna alışdılar. Mifologiya iki ifrat arasında inkişaf edib: amplitudanın bir ucunda digər xalqın maksimum, hipertrofik şəkildə alçaldılması, digər ucunda isə ən adi məntiqdən və tənqidi düşüncədən uzaq, eyni dərəcədə nağılsayağı şəkildə öz millətinin ideallaşdırılması dayanır. Bu kateqoriyadan olan insanlar istənilən sülhyaratma təşəbbüsünü aqressiv şəkildə qarşılayırlar. Lakin onlar nəzərə almağa məcburdurlar ki, hər iki ölkənin hakimiyyəti sülh gündəmini dəstəkləyir, üstəlik müharibənin gətirdiyi ağır itkilər hələ də yaddaşlarda təzədir. Buna görə də açıq şəkildə sülhə qarşı çıxmaq, onun zəruriliyini inkar etmək artıq “trend” deyil (yeri gəlmişkən, ictimai müzakirələrin ciddi platformalarında belə bir trendin formalaşdırılması da hakimiyyətlərin aktivinə yazılmalıdır). Bunun əvəzinə informativ səs-küy, prosesin ayrı-ayrı detalları, hadisələri və iştirakçıları ətrafında qalmaqallar yaradılır: “Biz ictimai qrupların görüşlərinə qarşı deyilik, amma məhz bu adamın iştirakı yersizdir”; “Xalqlar arasında sülhün qurulmasının tərəfdarıyıq, amma bu qucaqlaşmalar, təbriklər, salamlaşmalar həddindən artıqdır”. Prosesi bütövlükdə açıq şəkildə inkar etmək istəməyən əleyhdarlar diqqəti hansısa detallara yönəldir, onları şişirdir, əlavə mənfi çalar verir və bununla da ictimai rəyi çaşdırmağa çalışırlar.

Belə insidentlərlə necə mübarizə aparmaq olar? Ümumiyyətlə, onlarla mübarizə aparmaq lazımdırmı?

Reaksiya verməmək – kifayət qədər effektiv üsullardan biridir, çünki bu cür təxribatların məqsədi məhz maksimal səs-küy, qalmaqal yaratmaqdır. Lakin bu, yeganə üsul deyil. Bəli, ayrı-ayrı hallar, insidentlər təbiidir. Amma onların kampaniyaya, fasiləsiz silsiləyə, paralel prosesə çevrilməsi təhlükəlidir və sülh gündəminə ciddi zərər vurur.

Biz sosial şəbəkələrdə, verilişlərdə, məqalələrdə və narazıların çıxışlarında çox vaxt ayrı-ayrı insanların təbii emosional reaksiyalarını, onların həyat təcrübəsindən doğan ağrılı hisslərini deyil, yaxşı redaktə olunmuş mətnlərə və ardıcıl şəkildə yayımlanan videomateriallara rast gəlirik. Bu materiallarda faktiki olaraq, mənim fikrimcə, həm Azərbaycan, həm də erməni xalqına qarşı cinayət törədən Robert Koçaryanın 20 il əvvəl səsləndirdiyi tezis təkrarlanır: “Ermənilər və azərbaycanlılar etnik baxımdan bir-birinə uyğun deyil”. Mahiyyət etibarilə faşist xarakterli bu tezis gah tarixi, gah dini, gah da etik müstəvidə təqdim olunur. Sülh əlaqələrinin qurulmasına dair istək isə “küfr” adlandırılır və sözün əsl mənasında belə yozulur (sitat):
“Onlar demək istəyirlər ki, biz qardaşıq. Bu, küfrdür. Onlar heç vaxt bizim qardaşımız olmayacaqlar. Qardaşlaşmaqdan danışanlar vətən xainləridir, pulla alınıblar. Onların kökündə, genetikalarında nəsə problem var”. Belə məqsədyönlü fəaliyyətin maliyyələşdirildiyi və koordinasiya olunduğu artıq şübhə doğurmur.

Bu kontekstdə həm Ermənistanda, həm də Azərbaycanda “ura-patriotlar” tərəfindən eyni klişelərin güzgü effekti ilə istifadəsini izləmək maraqlıdır. Kənardan baxanda onlar bir-birinə iki damcı su kimi bənzəyirlər.

Məsələ ondadır ki, real sülh prosesinin iştirakçılarından heç biri münasibətlərin normallaşdırılmasından danışarkən, “qardaş” və ya “qardaşlaşmaq” sözlərindən istifadə etmir. Əminəm ki, informasiya məkanında kontent-analiz aparılsa, qonşu xalqın nümayəndələrinə münasibətdə bu sözlər məhz sülh prosesinin qatı əleyhdarlarının mətnlərində daha çox işləndiyi üzə çıxar.

Niyə susmaq hər zaman qızıl deyil

Məhz buna görə də, susmaq hər zaman ən düzgün seçim deyil. Belə cəhdlərin böyük bir hissəsinə ümumiyyətlə reaksiya verməmək daha məqsədəuyğun olsa da, paralel olaraq tənqidi düşüncənin inkişafı ilə bağlı mövzularda yazmaq və çıxış etmək də vacibdir. Təbliğ etmək yox, məhz sülh prosesinin mahiyyətini və məqsədini məntiqi şəkildə izah etmək, ictimai təxribat mexanizmlərini açmaq, yuxarıda göstərilən yanaşmanın nə qədər məhsuldar olmadığını ortaya qoymaq, bunun sonda hamıya – xüsusilə də böyüyən nəslə necə zərər verdiyini göstərmək lazımdır.

Beləliklə, sülh prosesinə zahirən razılıq görüntüsü altında formalaşan həddindən artıq gözləntilər və sistemli təxribatlar sülh prosesinə eyni dərəcədə zərbə vurur.

Fikrimcə, hazırkı mərhələdə sülh prosesi reallıqlar və obyektiv şərtlər nəzərə alınmaqla, sərt praqmatik formada öz qanunauyğun, təbii axarı ilə irəliləyir: bir tərəfdən, çox tez-tez olmayan (təxribatlara əlavə imkan yaratmamaq üçün), lakin mütəmadi olaraq aktual problemlərin müzakirə edildiyi platformalarda görüşlər keçirilir; digər tərəfdən, qarşılıqlı etimadın qurulması üçün təmassız mexanizmlər (iqtisadi, hüquqi və s.) işə salınır.

Sülh prosesinin necə və nə zaman başa çatacağını dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Üstəlik, həm demokratiyanın qurulması, həm də dinc münasibətlərin formalaşdırılması heç vaxt “tam bitmiş” proses olmur. Burada əsas olan prosesin özü, onun irəlilədilməsinə sistemli yanaşma, real niyyət, iradə və konkret alətlərin tətbiqidir.

Əminəm ki, bu il Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin sülh yolu ilə tənzimlənməsində bir neçə müsbət irəliləyişin şahidi olacağıq. Lakin bu, nə səbirsizlərin gözləntilərini doğrultmaq, nə də yaxınlaşmanın əleyhdarlarının acığına olacaq – bu, sülh prosesinin öz məntiqinə uyğun şəkildə baş verəcək.

Anar Eyyubov

P.S. İnsanları “qırmızı, qanlı at ili” ilə qorxutmayın. Odapərəstlərin nəslində od qorxusu yaratmaq cəhdi gülməli deyilmi?! At isə sadəcə daşıyan vasitədir – haradan hara aparmaq artıq bizim öz seçimimizdir!