Təsəvvür edin: bu gün 40 manat qazandınız, sabah 15, birisi gün isə heç nə. Halbuki siz işləyirsiniz. Nizamlı şəkildə. Hər gün.

Pis zarafat kimi səslənir?

Əslində isə bu, artıq bir çox ölkədə tətbiq olunan və indi Azərbaycanda da müzakirə edilən saatlıq əməkhaqqı sisteminin reallığıdır.

KİV-in məlumatına görə, əmək və əhalinin sosial müdafiəsi naziri Anar Əliyev “Sahibkarlığın inkişafı – güclü iqtisadiyyat” mövzusunda keçirilən tədbirdə ölkədə saatlıq əməkhaqqı modelinin tətbiqi üzərində iş aparıldığını bildirib.

Bu xəbər ilk baxışda texniki görünə bilər. Lakin dərindən düşündükdə, daha ciddi transformasiyadan söhbət getdiyi aydın olur: dəyişən təkcə maaşın hesablanma üsulu deyil, həm də əməyin özü ilə bağlı məntiqdir.

“Sabit maaşdan” çevik reallığa
Klassik sabit və proqnozlaşdırılan maaş sənaye dövrünün məhsuludur. O, sabitliyin norma, planlaşdırmanın isə əsas prinsip sayıldığı bir mühitdə formalaşıb.

Müasir iqtisadiyyat isə bunu artıq “həddindən artıq darıxdırıcı” hesab edir. Rəqəmsal platformalar, qısamüddətli müqavilələr, birini izah edib başa çatmamış ard-arda gələn böhranlar – bütün bunlar bazarı tədricən çevikliyə doğru yönəldir. Saatlıq əməkhaqqı da bu uyğunlaşmanın alətlərindən biridir.

Digər ölkələrdə necə işləyir
Saatlıq əməkhaqqı sistemi artıq yeni deyil, lakin müxtəlif ölkələrdə fərqli şəkildə tətbiq olunur.

Bureau of Labor Statistics-in məlumatına görə, ABŞ-da xidmət sektorunda çalışanların təxminən 55–60%-i saatlıq əməkhaqqı alır, bəzi sahələrdə (riteyl, ictimai iaşə) bu göstərici 70%-ə çatır. Kafedə işləyən tələbə bir həftə çox növbə ala bilər, digər həftə isə demək olar, heç nə. Onun gəliri işləmək istəyindən çox, müştəri axınından və menecerin qərarından asılı olur.

Böyük Britaniyada isə “zero-hours contracts” (sıfır müqavilə) adlanan müqavilələr geniş yayılıb: formal olaraq işləyirsiniz, lakin işəgötürən sizə iş saatları təmin etməyə borclu deyil. Office for National Statistics-in məlumatına görə, təxminən 1 milyon insan bu cür müqavilə ilə çalışır və bu, gəlirləri proqnozlaşdırılmayan edir. Səhər sizə zəng edib “bu gün sizə ehtiyac yoxdur” deyə bilərlər. Sabah isə bəlkə də çağıracaqlar. Rahatdır? Hamı üçün deyil.

Almaniyada isə oxşar sistem daha sərt çərçivələrə salınıb. Minimum saatlıq əməkhaqqı (Mindestlohn) qanunla müəyyən edilib və mütəmadi olaraq indeksasiya olunur ki, bu da gəlirdə “boşluqların” yaranma riskini azaldır. Minimum saatlıq tarif (təxminən 12 avro), sosial təminatlar və nəzarət mexanizmləri mövcuddur. Nəticədə eyni model risk deyil, idarə olunan alət kimi görünür.

Nəticə sadədir: saatlıq əməkhaqqı nə “yaxşıdır”, nə də “pis” və bütün iqtisadi sektora şamil olunmur. Hər şey qanunvericiliklə müəyyən olunan qaydalardan asılıdır.

Üstünlüklər: Çeviklik işləyəndə
Bu sistemin açıq-aşkar üstünlükləri var.

Birincisi, biznes üçün çeviklik. Şirkət tələbatdakı dəyişikliklərə sürətlə reaksiya verə bilər. Müştəri yoxdursa – əlavə xərclər də yoxdur. Tələbat artdıqda isə iş saatlarını və işçi sayını artırmaq mümkündür.

İkincisi, qismən məşğulluq imkanları. Tələbələr, valideynlər və əlavə işi axtaran şəxslər vaxtlarını daha çevik bölüşdürmək və əlavə gəlir əldə etmək imkanı qazanırlar.

Üçüncüsü, şəffaflıq. Siz “sadəcə mövcudluğa” görə deyil, konkret işlədiyiniz vaxta görə əməkhaqqı alırsınız.

Və nəhayət, iqtisadiyyatın bir hissəsini kölgədən çıxarmaq imkanı - əgər iş vaxtının uçotu rəqəmsal və şəffaf olarsa.

Demək olar ki, ideal səslənir. Amma adətən olduğu kimi, burada da bir nüans var. Üstəlik, bu nüans yalnız işçilərə aid deyil. Çeviklik hər biznes üçün sərfəli deyil: xidmətin sabitliyi, ixtisaslaşma və müştəri ilə uzunmüddətli münasibətlərin vacib olduğu sahələrdə saatların və işçi heyətinin daimi dəyişməsi itkilərə səbəb ola bilər.

Mənfi tərəflər: Çeviklik qeyri-müəyyənliyə çevriləndə
Saatlıq əməkhaqqının əsas problemi ondadır ki, o, maaşı asanlıqla bir növ “lotereyaya” çevirə bilər. Burada dəqiqləşdirmək vacibdir: problem təkcə modelin özündə deyil, daha çox iş saatlarının dəyişkənliyində və işçilər üçün zəif təminatlarda gizlənir.

Praktikada “çeviklik” çox vaxt işçi üçün illüziya olur: formal olaraq o, nə vaxt işləyəcəyini seçə bilər, amma faktiki olaraq ona iş saatlarının verilib-verilməməsindən asılıdır. Araşdırmalar göstərir ki, belə işçilərin gəliri, hətta daimi məşğulluq olsa belə, aydan aya 20–25% dəyişə bilər. Bu isə o deməkdir ki, aylıq 1000 manat gözləyən biri faktiki olaraq 750–1250 manat arasında gəlir əldə edə bilər – təqdim olunan iş saatlarının dəyişməsi səbəbindən.

Nəticədə yeni sosial qrup formalaşır – “işləyən yoxsullar”: formal olaraq işləyən, amma qeyri-sabit saatlar səbəbindən stabil gəlir təmin edə bilməyən insanlar.

Sual açıq qalır: sabah gəliriniz iki dəfə az olmaq ehtimalını bilə-bilə – sabit maaş olmadan yaşamağa hazırsınız? 

Bundan əlavə, paradoks yaranır: işçi bəzən effektivlikdə deyil, daha çox saat toplamaqda maraqlı olur. Çünki ödəniş nəticəyə görə yox, vaxta görə edilir. İroniya ondadır ki, çevik olmaq üçün yaradılan sistem bəzən sadəcə… qeyri-müəyyənliyə çevrilir.

Qeyri-sabitlik dünyası: Bu model niyə geri qayıdır
Müasir iqtisadiyyat getdikcə daha az proqnozlaşdırılan olur. Pandemiyalar, münaqişələr, texnoloji dəyişikliklər – bütün bunlar biznesi illərlə öncəyə planlaşdırmağı çətinləşdirir.

Belə şəraitdə saatlıq əməkhaqqı məntiqi görünür: o, riskin bir hissəsini şirkətdən işçinin üzərinə ötürür. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (Organisation for Economic Co-operation and Development – OECD) qiymətləndirməsinə görə, inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda qeyri-standart məşğulluğun payı – müvəqqəti, platforma əsaslı və saatlıq iş formaları daxil olmaqla – 30%-ə yaxınlaşır. Bu, ən populyar yanaşma olmasa da, biznes baxımından kifayət qədər rasionaldır.

Güclü sosial təminat sistemi olan ölkələrdə bu risk müəyyən qədər yumşaldılır. Digərlərində isə problemə çevrilir.

Bu, Azərbaycan üçün nə deməkdir
Azərbaycan üçün saatlıq əməkhaqqının tətbiqi eyni zamanda həm imkan, həm də çağırışdır.

Bir tərəfdən, bu model məşğulluğun leqallaşmasına kömək edə, xidmət və turizm sahələrinin inkişafına təkan verə, gənclər və tələbələr üçün yeni imkanlar yarada bilər. Məsələn, bu, Bakıdakı ofisiant və ya kuryer üçün çevik qrafik və əmək bazarına sürətli giriş deməkdir.

Digər tərəfdən, bəzi işçilər üçün gəlir qeyri-stabil ola, işəgötürəndən asılılıq arta, sosial təbəqələşmə riski yüksələ bilər. Yayda müştəri axını və gəlir yüksək, qışda isə demək olar boş növbələr – amma işçinin xərcləri olduğu kimi qalır.

İqtisadiyyat çevikləşir. Həyat isə heç də həmişə çevikləşmir.

Əsas məsələ ödənişdə deyil, qorunmadadır
Digər ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, uğurun açarı saatlıq sistemin özündə deyil, onun necə tənzimlənməsindədir.

Vacib olan təkcə “necə ödəmək” deyil, həm də:
• minimum saatlıq məbləğ varmı,
• minimum iş saatları təmin olunurmu,
• sosial müdafiə mexanizmləri işləyirmi,
• şəffaf nəzarət mövcuddurmu.

Bunlar olmadan saatlıq əməkhaqqı inkişaf alətindən qeyri-sabitlik mənbəyinə çevrilir.

Son söz əvəzinə
Saatlıq əməkhaqqı sadəcə pulun hesablanmasının yeni üsulu deyil. Bu, yeni yaşam tərzidir. Və əsas sual budur: biz bu cür həyata hazırıqmı?

Söhbət azadlıq və sabitlik arasında yeni balansdan gedir. İş vaxtını seçmək azadlığı. Biznesin xərcləri azaltmaq azadlığı. Və uğursuz gündə gəlirsiz qalmaq azadlığı.

Sual isə qalır: bu azadlıqlardan hansısı əsas olacaq? Sizin üçün daha vacib olan nədir – stabillik, yoxsa çeviklik?

Və bəlkə də Azərbaycan üçün ən əsas sual belədir: maaş sabitliyinin bəzi sahələrdə norma olmaqdan çıxıb… imtiyaza çevrildiyi iqtisadiyyata hazırıqmı? Çevikliyin zəiflik deyil, imkan olduğu qaydaları qura biləcəyikmi?