Müstəqil Azərbaycanın intellektual və ictimai-siyasi tarixində ən mühüm simalardan biri Zərdüşt Məmməd Mübariz oğlu Əlizadənin 80 yaşı tamam olur. Onun bioqrafiyası bir neçə dövrü əhatə edir: sovet sisteminin son mərhələsi, SSRİ-nin dağılmasının dramı, Azərbaycan dövlətçiliyinin doğuluşu və ölkənin dayanıqlı institutların yaradılması, söz azadlığı və siyasi yetkinlik axtarışı fonunda keçdiyi, hələ də davam edən uzun yolu.

Zərdüşt Əlizadə sözün peşə və ya silah deyil, məsuliyyət forması olduğu nadir insan tipinə aiddir. Siyasətçi və publisist, Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin və Sosial-Demokrat Partiyasının həmtəsisçisi, “İstiqlal” qəzetinin əfsanəvi baş redaktoru, tərcüməçi, analitik, pedaqoq, sülh təşəbbüskarı kimi o, müstəqil düşüncənin həmişə sınaqdan keçdiyi bir cəmiyyətdə azad fikrin rəmzinə çevrilmişdir.

Dövr və insan

Zərdüşt Əlizadə Azərbaycan sovet konstruksiyasından çıxaraq öz siyasi kimliyini formalaşdırmağa çalışdığı dövrlərin qırılma anında ictimai tarixə daxil oldu. Onun həyat yolu vəzifələr siyahısı deyil, siyasi burulğanın içində qalaraq ayıq analiz qabiliyyətini itirməyən düşünən insanın salnaməsidir.

O, heç vaxt sadələşdirilmiş mənada “fikirlərin hökmranı” olmağa çalışmayıb. Onun rolu başqa idi: reallığın intellektual korrektoru olmaq. O, cəmiyyət öz illüziyalarının nəticələrini anlayandan əvvəl xəbərdarlıq edirdi.

Təsadüfi deyil ki, müsahibələrinin birində o, sərt, lakin dəqiq bir formul səsləndirmişdi:

“Azərbaycan üçün ən böyük təhlükə anti-milli elitamızdır… Elita yalnız öz cibini düşünür.”

Bu, Əlizadənin tipik üslubudur: rahatlıq üçün deyil, aydınlıq üçün danışmaq.

İntellektual köklər

2 fevral 1946-cı ildə Bakıda doğulan Zərdüşt Əlizadə Azərbaycan Dövlət Universitetində ərəbşünaslıq ixtisası üzrə təhsil almışdır (1969). Misirdə və Cənubi Yəməndə tərcüməçi kimi fəaliyyəti onun üçün sadəcə karyera mərhələsi deyil, mədəni düşüncə məktəbi idi — yalnız dili deyil, sivilizasiya mənalarını da eşitmək və çevirmək bacarığı formalaşdırdı.

Sonralar o, Azərbaycan EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda fəaliyyətini davam etdirdi, şərqşünaslıq üzrə doktorluq dissertasiyası müdafiə etdi. Azərbaycan, rus və ərəb dillərini dərindən bilməsi onu mədəniyyətlər arasında həqiqi vasitəçiyə çevirdi.

Xüsusi əhəmiyyət daşıyan sahələrdən biri də Nəcib Məhfuzun mətnləri üzərində tərcümə işi idi. Bu, texniki tərcümə yox, fəlsəfi həssaslıq tələb edən mədəni transfer aktı idi.

Xalq Cəbhəsi: radikalizmə qarşı prinsiplər

1988-ci ildə Zərdüşt Əlizadə sovet dövrünün ilk böyük müxalif təşkilatı olan Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin əvvəlcə yaranmasının müəllifi, sonradan təşəbbüs qrupunun yaradıcılarından biri oldu. O, hərəkatın mərkəzçi, demokratik qanadını təmsil edir, söz azadlığı, çoxpartiyalılıq və islahatlar uğrunda çıxış edirdi.

Lakin o, artıq o zaman radikallaşma və etnik maksimalizmin təhlükəsi barədə xəbərdarlıq edirdi:

“Mən etnik millətçiliyin əleyhinəyəm — istər türk, istər alman olsun.”

Radikal qanadla fikir ayrılığı onun 7 yanvar 1990-cı ildə AXC-dən ayrılmasına səbəb oldu. Tarix göstərdi ki, onun narahatlıqları — siyasi mədəniyyətin parçalanmasından ictimai dialoqun deqradasiyasına qədər — çox hallarda öncədən görülmüş həqiqətlər idi.

“İstiqlal”: gözlənilən qəzet

Həmfikirləri ilə birlikdə o, Qərbi Avropa dəyərlərinə söykənən Azərbaycan Sosial-Demokrat Partiyasını yaratdı. Partiyanın səsi isə Zərdüşt Əlizadənin baş redaktorluq etdiyi “İstiqlal” qəzeti oldu.

Bu, sözün yenidən ictimai hadisəyə çevrildiyi dövrün nəşri idi. O zaman deyirdilər:

“Görək Zərdüşt bu barədə nə yazacaq.”

Onun mətnləri anı xidmət etmirdi — prosesi düşünürdü. O, sərt tənqidi ironiya ilə birləşdirə bilirdi, şəxsi aqressiyaya keçmədən. Onun publisistikası peşənin nüfuzunu yüksəldirdi.

Satirik — “Molla Nəsrəddin”in varisi

Zərdüşt Əlizadənin satirik istedadı ayrıca söhbətə layiqdir. Onun üslubu Cəlil Məmmədquluzadə və “Molla Nəsrəddin” jurnalının ənənəsini davam etdirirdi — burada gülüş mənəvi məhkəmənin forması idi.

O özü deyirdi:

“Satira ağıllı insanın ümidsizliyinin formasıdır.”

Onun yumoru incə, intellektual, ifşaedici, lakin alçaldıcı olmayan idi. Gülüş həmişə acı ilə müşayiət olunurdu — bu, reallıqdan ağrıyan insanın gülüşü idi.

Jurnalistika məktəbi

Siyasi fəaliyyətin aktiv mərhələsindən sonra Əlizadə müstəqil politoloq və jurnalist kimi tanındı. Onun analitikası təbliğat yox, dövrün essesi kimi oxunurdu.

Onun yaratdığı jurnalistika məktəbi sözün manipulyasiya vasitəsi deyil, məsuliyyət olduğunu anlayan peşəkar nəsil yetişdirdi.

O, fikrin aydınlığını tələb edir, boşboğazlığa dözmürdü. Mətnə verdiyi əsas sual belə idi: “Niyə?”, yalnız “Kimə qarşı?” deyil.

Sülh təşəbbüskarı

Bioqrafiyasının ən az qabardılan, lakin ən önəmli tərəflərindən biri sülhyaratma fəaliyyətidir. Dialoqun zəiflik sayıldığı illərdə o, humanist yanaşmanı müdafiə edirdi.

O, əsirlərin azad olunmasında, itkin düşənlərin axtarışında, vətəndaş danışıqlarında iştirak edib. Tekali prosesinin fəal iştirakçısı olmuş, kompromisi cəmiyyətin yetkinliyi forması kimi görmüşdür.

Georgi Vanyan haqqında kitabı isə dehumanizasiyaya qarşı müqavimət aktı idi.

Karyerizmə qarşı siyasətçi

Zərdüşt Əlizadə dəfələrlə yüksək postlardan imtina etmiş, müstəqilliyi üstün tutmuşdur. Hakimiyyətin çox vaxt məqsədə çevrildiyi bir mühitdə bu xüsusiyyət demək olar ki, anomaliya kimi görünür.

O, siyasi konyunkturanı deyil, millətin mədəni səviyyəsini formalaşdıran fiqurlardandır.

İrs

Zərdüşt Əlizadə 500-dən artıq məqalə, müsahibə və analitik işin müəllifidir. Onun kitabları — “İkinci Respublikanın sonu”ndan “Vanyana ithaf olunur”a qədər — postsovet transformasiyasının intellektual sənədlərinə çevrilmişdir.

Amma onun əsas irsi düşüncə dürüstlüyü ənənəsidir.

Belə fiqurlar nadir hallarda dərhal anlaşılır. Onlar narahat edir, mübahisəlidir, qıcıq doğurur. Lakin məhz onlar cəmiyyəti düşüncənin tam deqradasiyasından qoruyurlar.

Fikirlər və aforizmlər

• “Siyasi elita yalnız özünə xidmət edəndə legitimliyini itirir.”
• “Millət qan və torpaq deyil, mədəniyyət və məsuliyyətdir.”
• “Satira birbaşa dil qadağan olunanda həqiqəti demək üsuludur.”
• “Dialoq zəiflik deyil, cəmiyyətin yetkinliyinin göstəricisidir.”
• “Demokratiya yalnız seçkilər deyil, gündəlik dürüstlükdür.”

Epiloq əvəzi

Zərdüşt Əlizadənin 80 illiyi yalnız bir insanın yubileyi deyil, Azərbaycanda intellektual azadlıq ənənəsinin yubileyidir. Onun sözü anlama aləti olaraq qalır. Onun ictimai həyatda mövcudluğu xatırladır ki, tarixi yalnız müharibələr və qələbələr deyil, həm də düşünən insanların keyfiyyəti müəyyən edir.

O, mənəvi və intellektual hesablamanın başlanğıc nöqtəsidir.

Və bəlkə də məhz buna görə onun mətnləri hələ də işləyir: təbliğat kimi yox, dövrün diaqnozu və cəmiyyətin yetkinliyinə ümid kimi.

Arzu Abdullayeva, 

Əli Abasov