Cənubi Qafqaz yenidən siyasi və təhlükəsizlik baxımından gərginliklə üzləşəcək. Belə ki, İrandakı müharibə regionda qeyri-sabitliyi artıracaq, Ermənistandakı seçkilər isə Azərbaycanla sülh danışıqlarının gələcəyi üçün sınağa çevriləcək. Bu barədə ABŞ-ın “Stratfor” analitik mərkəzi yazır.

İranla müharibənin yaratdığı regional qeyri-sabitlik Azərbaycanı təhlükəsizlik sahəsində yüksək hazırlıq vəziyyətini saxlamağa məcbur edəcək. Bakı sərhədə gücləndirilmiş qüvvələrin yerləşdirilməsini davam etdirəcək və əsas enerji infrastrukturunun mühafizəsini təmin edəcək, amma onun münaqişədə birbaşa iştirakı az ehtimal olunur. Eyni zamanda, enerji resurslarının qiymətinin artması ixrac gəlirlərini yüksəldəcək, lakin ölkənin məhdud istehsal imkanlarına görə bu qazanc məhdud olacaq. Daha yüksək qiymətlər səbəbindən Ermənistanla yanacaq ticarəti də artıracaq, çünki İrəvan alternativ quru təchizat yolları axtaracaq.

Ermənistanda qütbləşmiş elektorat iyunda keçiriləcək seçkilərə gedəcək və bu seçkilər Azərbaycanla sülh prosesinin davam edib-etməyəcəyini müəyyən edə bilər. Baş nazir Nikol Paşinyanın yenidən seçilməsi onun Azərbaycanla əməkdaşlıq və Avropa İttifaqı ilə əlaqələrin dərinləşdirilməsi istiqamətində mandatını gücləndirəcək. Lakin müxalifətin uğur qazanacağı halda Ermənistanın danışıqlardakı mövqeyi – o cümlədən konstitusiya dəyişiklikləri və Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması məsələlərində – sərtləşə bilər.

Rusiya isə öz növbəsində Ermənistandakı seçki gərginliyindən istifadə etmək üçün hibrid alətlərdən yararlana bilər. Bu, həm səsvermə zamanı, həm də ondan dərhal sonra etirazların təşviqi və siyasi qeyri-sabitliyin gücləndirilməsi ilə müşayiət oluna bilər.

Xüsusilə İranda baş verənlər fonunda Azərbaycanın təhlükəsizliyi baxımından proqnozlar kifayət qədər narahatedicidir. Bu qiymətləndirmələr Ermənistan və ölkəmiz üçün nə dərəcədə realdır? Təsvir olunan mümkün problemlərə hazırlaşmaq üçün hansı addımlar atıla bilər?

Geopolitika və təhlükəsizlik üzrə amerikalı ekspert, The Washington Outsider nəşrinin baş redaktoru İrina Tsukerman mövzu ilə bağlı fikirlərini Pressklub.az-la bölüşüb.

Onun sözlərinə görə, vəziyyətə mahiyyəti üzrə yanaşdıqda, İran ətrafındakı müharibənin Azərbaycana təsiri ilk növbədə coğrafi mövqe və İranın şimal bölgələrində hərbi aktivliyin sıxlığı ilə bağlıdır.

“İntensiv zərbələr və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin fəaliyyəti zamanı münaqişənin ayrı-ayrı elementlərinin döyüş zonasından kənara çıxma ehtimalı həmişə mövcuddur. Bu, pilotsuz aparatlara nəzarətin itirilməsi, qalıqların düşməsi, naviqasiya nasazlıqları, eləcə də radioelektron mübarizənin mülki sistemlərə təsiri kimi halları əhatə edir. Bu cür epizodlar əvvəllər də müxtəlif münaqişələrdə müşahidə olunub, yəni müharibədə iştirak etməyən ölkələr belə yaxınlıqdakı döyüşlərin nəticələri ilə üzləşiblər.

Xarici təzyiq dövrlərində İranın aktivliyi ənənəvi olaraq qonşu ölkələrin informasiya və siyasi məkanına da yayılır. İran strukturları tarixən dini şəbəkələrə, informasiya kanallarına və ictimai qruplara diqqət yetirib və bu vasitələrlə özünə əlverişli gündəm formalaşdırmağa çalışıb. Hərbi təzyiq şəraitində bu fəaliyyət adətən daha da güclənir. Azərbaycan bu cür təsir cəhdlərinə qarşı mübarizə təcrübəsinə malikdir, buna görə də söhbət tanış proseslərin daha gərgin regional şəraitdə davamından gedir.

Beynəlxalq qeyri-sabitlik dövrlərində Azərbaycanın enerji infrastrukturu əlavə strateji əhəmiyyət qazanır. Cənub Qaz Dəhlizi, Aralıq dənizi istiqamətində neft ixracı və Azərbaycanın Avropaya qaz tədarükçüsü kimi rolu bu marşrutlara diqqəti avtomatik artırır. Belə şəraitdə kibermüdaxilə cəhdlərinin sayı artır, infrastrukturun texniki parametrlərinə maraq yüksəlir və nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyinə nəzarət güclənir. Bu, enerji arteriyalarına münasibətdə dövlətlərin və qeyri-dövlət aktorlarının tipik davranışıdır”, – politoloq qeyd edib.

Analitik bildirir ki, Ermənistandakı daxili siyasi vəziyyətə gəldikdə, o, əsasən Azərbaycanla münasibətlərin gələcək formatı ətrafında formalaşır.

“Erməni cəmiyyətində son illərin nəticələrini fərqli qiymətləndirən müxtəlif qruplar mövcuddur. Siyasi qüvvələrin bir hissəsi normallaşmanı iqtisadi sabitlik və beynəlxalq təcridin azalması üçün imkan kimi görür. Digər hissə isə hər hansı güzəşti uzunmüddətli strateji itki riski kimi qiymətləndirir. Bu isə birbaşa danışıqlar mühitinə təsir edən gərgin siyasi rəqabət yaradır.

Hazırkı Ermənistan hökumətinin siyasi kursu sülh sazişinin hüquqi rəsmiləşdirilməsi və nəqliyyat əlaqələrinin açılması istiqamətində mərhələli irəliləyişlə bağlıdır. Mövcud komandanın hakimiyyətdə qalması halında sərhədlərin delimitasiyası, nəqliyyat dəhlizlərinin rejimi və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması üzrə danışıqların davam edəcəyi gözlənilir. Bu prosesin artıq müəyyən institusional bazası formalaşıb və dövlət aparatının bir hissəsi tərəfindən dəstəklənir.

Müxalifətdə olan siyasi qüvvələr isə bu razılaşmaların sürətinə daha ehtiyatla yanaşır. Onların ritorikasında təhlükəsizlik, zəmanətlər və daxili siyasi konsensus məsələlərinə daha çox yer verilir. Hətta ölkələr arasında əlaqələr qorunsa belə, bu qüvvələrin güclənməsi danışıqlar tempini zəiflədə bilər, çünki qərarlar daha geniş daxili legitimlik tələb edəcək.

Ermənistanda Rusiyanın təsiri informasiya resursları, iqtisadi əlaqələr, humanitar təmaslar və siyasi kommunikasiyalar vasitəsilə özünü göstərməkdə davam edir. Moskva ölkədə proseslərə təsir imkanlarını qorumaqda maraqlıdır. Bu isə müxtəlif ictimai və siyasi qruplarla əlaqələrin saxlanması və media vasitəsilə ictimai rəyə təsir cəhdlərində özünü göstərir.

Belə şəraitdə Azərbaycanda dövlət institutlarının operativ informasiya mübadiləsi və vahid vəziyyət təsəvvürünü qoruması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hərbi strukturlar, diplomatik kanallar və iqtisadi qurumlar arasında koordinasiya gözlənilməz hadisələrin risklərini minimuma endirməyə imkan verir. Belə hallarda qərarların qəbul edilmə sürəti çox vaxt resursların həcminə nisbətən daha önəmli olur.

Bakı ilə İrəvan arasında davamlı danışıqlar xəttinin qorunması da ümumi təhlükəsizlik mühitinə təsir edir. Ermənistanda mürəkkəb daxili proseslər olsa belə, işçi qruplar və texniki komissiyalar səviyyəsində təmasların davam etməsi vəziyyətin kəskin dəyişməsi ehtimalını azaldır. Davamlı əlaqə kanalları mübahisəli məsələlərin operativ aydınlaşdırılmasına imkan yaradır.

Ümumilikdə vəziyyət dövlətlərin regional qeyri-sabitlik şəraitində idarəetmə qabiliyyətini qoruyub saxlamaq bacarığı ətrafında formalaşır. Azərbaycan son illərdə güc strukturları, diplomatiya və iqtisadi planlaşdırmanın kifayət qədər sinxron fəaliyyət göstərdiyi sistem qurub. Bu cür institusional dayanıqlıq adətən regiondakı gərginlik dövrlərini ciddi sarsıntılar olmadan keçməyə imkan verən əsas amilə çevrilir”, – Tsukerman hesab edir.

Rauf Orucov