Xaləddin İbrahimli, professor

Bəzən insanın qarşısında qapı açıq olur, amma o yenə də yerindən tərpənmir. Çünki illərlə ona elə gəlib ki, bütün qapılar bağlıdır. Bir neçə dəfə cəhd edib alınmayanda, bir neçə dəfə səsi eşidilməyəndə, bir neçə dəfə “bacarmazsan” sözü eşidəndə insan yavaş-yavaş buna inanmağa başlayır. Sonra artıq qapının açıq olub-olmamasını yoxlamır. Eləcə dayanır. Buna psixologiyada “öyrənilmiş çarəsizlik” deyilir.

Öyrənilmiş çarəsizlik insanın doğuşdan gələn xüsusiyyəti deyil. O, həyatın içində öyrənilir. Uşaq vaxtı daim danlanan, fikri soruşulmayan, nə etsə də bəyənilməyən insan böyüdükcə belə düşünə bilər: “Mənim fikrim, istəyim, seçimim heç nəyi dəyişmir.” İş yerində zəhməti görünməyən biri bir müddət sonra çalışmağın mənasız olduğunu düşünə bilər. Cəmiyyətdə səsi eşidilməyən insan isə “onsuz da heç nə dəyişmir” deyib susa bilər. Əslində bu susqunluq çox vaxt tənbəllik deyil. Bu, yorulmuş ümiddir.

Ədəbiyyat və kino bu halı daha təsirli şəkildə təsvir edir. “Şouşenkdən qaçış” filmində həbsxana yalnız divarlardan ibarət deyil. O, insanın içində də qurula bilər. Uzun illər eyni rejimdə yaşayan adam bir müddət sonra azadlığı belə qorxulu hiss edə bilər. Çünki insan bəzən yalnız xarici maneəyə deyil, həmin maneənin içində yaratdığı daxili vərdişə də əsir düşür. Azad olmaq üçün qapının açılması kifayət etmir; insanın içindəki “mən bacara bilmərəm” səsi də susmalıdır.

Dostoyevskinin qəhrəmanlarında da bu daxili sıxılmanı görmək mümkündür. Onun obrazları çox vaxt həyatın ağır şərtləri, yoxsulluq, günah, qorxu və ictimai təzyiq altında əzilir. Onlar bəzən özlərini dəyişə biləcək gücdə hiss etmirlər. Çünki çarəsizlik yalnız hadisələrdən doğmur; insanın hadisələr qarşısında özünü tamamilə gücsüz hiss etməsindən doğur. İnsan bir müddət sonra şəraitdən çox, şərait haqqında formalaşmış düşüncənin, inancının əsirinə çevrilir.

Bu halın ən təhlükəli tərəfi odur ki, insan öz gücünü unudur. Daha yaxşı iş axtarmır, münasibətini düzəltməyə çalışmır, haqqını tələb etmir, yeni bacarıq öyrənmir, dəyişiklik üçün addım atmır. Çünki içində heç susmayan bir səs var: “onsuz da alınmayacaq.” Amma bu səs həmişə doğru deyil. Çox vaxt bu səs keçmiş məğlubiyyətlərin, eşidilməmiş sözlərin, boşa çıxmış cəhdlərin səsidir.

Doğrudur həyatda hər şey bizim əlimizdə deyil. Bunu qəbul etmək lazımdır. Amma “heç nə mənim əlimdə deyil” demək də yanlışdır. İnsanı ayaqda saxlayan məhz bu incə fərqi görə bilməsidir. Bəzi qapılar doğrudan bağlı ola bilər. Amma hamısı bağlı ola bilməz. Bəzi yollar həqiqətən çətin ola bilər. Amma hamısı çıxılmaz deyil.

Öyrənilmiş çarəsizlikdən çıxmağın ilk addımı böyük qələbə qazanmaq deyil. İlk addım çox kiçik bir şeyi dəyişməkdir: bir zəng etmək, bir ərizə yazmaq, bir dərsə başlamaq, bir nəfərlə danışmaq, bir dəfə “yox” demək, bir dəfə öz fikrini müdafiə etmək. İnsan kiçik addımlarla özünə bunu xatırladır: “mənim hərəkətim nəticə verə bilər.”

Ümid bəzən böyük şüar deyil, sadəcə yenidən cəhd etməkdir. İnsan çarəsizliyi öyrənibsə, deməli, çarə axtarmağı da yenidən öyrənə bilər. Beyin məğlubiyyətə alışdığı kimi, dəyişiklik ehtimalına da alışa bilər. Bunun üçün insana bəzən dəstək, bəzən anlayış, bəzən də təhlükəsiz bir mühit lazımdır.

Biz bir-birimizə “niyə susursan?”, “niyə dəyişmirsən?”, “niyə mübarizə aparmırsan?” deməzdən əvvəl bunu da düşünməliyik: bəlkə həmin insan illərlə mübarizə aparıb, sadəcə nəticə görməyib. Bəlkə onun içindəki ümid yorulub. Belə insanlara ən çox ittiham yox, inam lazımdır. Çünki bəzən bir insanın yenidən ayağa qalxması üçün ona yalnız bir cümlə kifayət edir: “Sənin etdiyin şey bir fərq yarada bilər.”

Öyrənilmiş çarəsizlik insanın öz gücünü unutmasıdır. Ondan qurtulmaq isə həmin gücü yenidən xatırlamaqdır. Əgər bir şeyi dəyişmək istəyirsənsə, bəzən ilk dəyişməni çevrəndən yox, öz içindən başlamalısan.